Laatste nieuws over UzimetWat is Ioniserende straling

Werken met ioniserende straling is aan strikte regels gebonden. Ioniserende straling – zoals alfa-,  bèta-, röntgen-, gamma- en neutronenstraling –  is energierijke straling die atomen kan transformeren. Bij de mens kan hierdoor DNA beschadigd raken. Logisch dat bij werken met straling de veiligheid voorop staat.

Ioniserende straling wordt in veel sectoren nuttig toegepast, zoals in ziekenhuizen, in de industrie en in onderzoekslaboratoria. Bij een beroepsmatige blootstelling focust de wetgeving op een zo laag mogelijk blootstellingsniveau. Er zijn veiligheidsdrempels vastgelegd voor professionals. In principe worden die drempels nooit bereikt. Ook voor de omwonenden van bijvoorbeeld kerncentrales bestaan er beschermingsplannen om de blootstelling bij een nucleair incident zoveel mogelijk te beperken.

Dit blog bespreekt eerst de veiligheidseisen waaraan werkgevers moeten voldoen om de gevolgen van werken met ioniserende straling te minimaliseren. Daarna volgt een (niet volledig) overzicht van de sectoren die werken met ioniserende of radioactieve straling.

Waarom is werken met ioniserende straling gevaarlijk?

Wie blootgesteld wordt aan ioniserende straling kan schade oplopen aan weefsel en DNA. Daardoor ontstaat er, ook bij een geringe stralingsdosis, een verhoogd risico op kanker en leukemie. Bij hogere stralingsdoses kunnen lichaamscellen afsterven of muteren en kunnen organen schade oplopen.

Wet voor werken met ioniserende straling

De Nederlandse regelgeving voor ioniserende straling is beschreven in het Besluit Basisveiligheidsnormen stralingsbescherming (Bbs) uit 2018. In Hoofdstuk 7 van het Besluit Basisveiligheidsnormen stralingsbescherming en in de Ministeriële Regeling stralingsbescherming beroepsmatige blootstelling wordt werknemersbescherming geregeld.

Gerechtvaardigde toepassing

Volgens de regelgeving mag ioniserende straling alleen worden ingezet als er geen andere middelen beschikbaar zijn en als de voordelen van het gebruik voor mens en maatschappij groter zijn dan de nadelen. In dat geval spreken we van een ‘gerechtvaardigde toepassing’.

Verplichtingen voor de werkgever

Bedrijven die gebruikmaken van ioniserende straling hebben een vergunning nodig en dienen in bepaalde gevallen de radioactieve stoffen of toestellen te registreren. Op plekken waar ioniserende straling kan voorkomen, moeten via een inventarisatie de mogelijke risico’s duidelijk in kaart worden gebracht. De werkplekken dienen zo te zijn ingericht dat het risico zo klein mogelijk wordt gehouden.

Werkgevers zijn verantwoordelijk voor het treffen van de juiste maatregelen om de gevolgen van werken met ioniserende straling te minimaliseren. Dit geldt voor hun werknemers en voor andere personen die onder hun gezag werkzaam zijn, zoals zelfstandigen. Het gaat om maatregelen zoals:

  • het werken met de meest gunstige radioactieve stof;
  • het werken met de laagst mogelijke activiteit;
  • het afschermen van radioactieve stoffen of (röntgen)apparatuur;
  • het beperken van de blootstellingstijd;
  • het vergroten van de afstand tussen werknemer en de stralingsbron;
  • het bij zich hebben van persoonlijke meetapparatuur;
  • het dragen van beschermingsmiddelen zoals loodpanelen, loodhandschoenen, loodschorten en loodbrillen. Wanneer gewerkt wordt met open stralingsbronnen zijn ook adembescherming, werkplekventilatie en een veiligheidskabinet vereist;
  • het aanbrengen van waarschuwingssymbolen.

Stralingsbeschermingsdeskundige

Om te zorgen dat deze maatregelen worden nageleefd, is de werkgever verplicht een stralingsbeschermingsdeskundige in te schakelen. De stralingsbeschermingsdeskundige dient voor aanvang van het werk toestemming te geven, door de risico’s van de plannen te bestuderen en te beoordelen. Daarnaast moet de stralingsbeschermingsdeskundige eens in de zoveel tijd bevestigen of beschermingsmiddelen en -technieken nog op een goede manier worden gebruikt.

Toezichthoudend medewerker

Verder is de werkgever verplicht om bepaalde handelingen door of onder toezicht van een toezichthoudend medewerker stralingsbescherming te laten uitvoeren. Het gaat hier om handelingen waarbij een registratie of vergunning nodig is, en om andere handelingen met een risico voor de veiligheid en gezondheid van de werknemers.

Wanneer een persoon als zelfstandige een handeling uitvoert, moet hij/zij zelf over voldoende deskundigheid beschikken. Wie niet deskundig genoeg is, moet ervoor zorgen dat een bevoegde toezichthoudend medewerker stralingsbescherming de handelingen uitvoert of erop toeziet.

Dosislimieten voor ioniserende straling

Ioniserende straling moet altijd zo laag mogelijk gehouden worden. De wetgeving hanteert limieten die in geen enkel geval overschreden mogen worden. Voor werknemers die tijdens het werk met ioniserende straling te maken hebben, de ‘blootgestelde werknemers’, geldt een maximale maximale stralingsdosis per jaar van 20 millisievert (mSv). Voor hen moet persoonsdosimetrie worden verricht, de zogeheten ‘badge’.

Voor niet-blootgestelde werknemers geldt een maximale stralingsdosis per jaar van 1 mSv. Dit is net zoveel als de wettelijke stralingslimiet waaraan burgers door kunstmatige bronnen, zoals röntgenfoto’s, jaarlijks mogen blootstaan.

Wijzigingen in het Bbs

Ten opzichte van eerdere regelgeving zijn in het Besluit Basisveiligheidsnormen stralingsbescherming enkele zaken gewijzigd. Dit naar aanleiding van de (nieuwe) Europese richtlijn: richtlijn 2013/59/EURATOM, de Basic Safety Standards (BSS).

Enkele dosislimieten zijn verlaagd. Zo is de maximale stralingsdosis voor de ooglens bij blootstelling tijdens het werk verlaagd van 150 naar 15 mSv per jaar.

Voor radiologische noodsituaties zijn ook maximale stralingsdoses ofwel referentieniveaus vastgesteld. In principe geldt een dosislimiet van 100 mSv. In uitzonderlijke situaties kunnen andere referentieniveaus gelden. Zo geldt voor het redden van uitermate belangrijke materiële belangen een referentieniveau van 250 mSv. Voor levensreddende werkzaamheden is de limiet in het nieuwe Besluit basisveiligheidsnormen stralingsbescherming bijgesteld van 750 mSv naar 500 mSv.

Sectoren waarin met ioniserende straling wordt gewerkt

Nederland heeft één kernenergiecentrale, in Borssele, die elektriciteit levert voor de provincie Zeeland. Daarnaast kent Nederland een aantal onderzoekreactoren en leveranciers van isotopen voor industriële toepassingen en voor de nucleaire geneeskunde. Nederland is wereldwijd een van de grootste producenten van medische isotopen. De bekendste onderzoeksreactor in ons land staat in Petten, Noord-Holland. Deze levert o.a. isotopen aan de overheid en de industrie. Hieronder volgen enkele sectoren die gebruikmaken van radioactieve isotopen.

Straling in het ziekenhuis

Bekende voorbeelden van straling in het ziekenhuis zijn röntgenfoto’s en CT-scans. Deze technieken maken gebruik van röntgenstraling om foto’s van het inwendige van het lichaam te maken. Daarnaast is zijn er in de medsiche sector veel andere toepassingen die gebruikmaken van het verval van radioactieve isotopen voor de diagnostiek en behandeling van ziekten.

Binnen de nucleaire diagnostiek krijgt de patiënt meestal een radioactieve stof geïnjecteerd. Dit middel bindt zich aan een bepaalde receptor die een relatie heeft met het ziekteproces van de patiënt. Zo’n tracer wordt met een soort camera gevolgd, waardoor de lokalisatie van de receptoren en de uitbreiding van de ziekte te volgen is. Bij nucleaire diagnostiek wordt gewerkt met lage stralingsdosering die zo min mogelijk schade aanricht aan het weefsel.

Binnen de nucleaire geneeskunde wordt met veel hogere stralingsdoses gewerkt. Deze hebben echter een korte halveringstijd. Bij de behandeling worden radioactieve isotopen gebruikt die zieke cellen doden met bèta- en gammastraling. Door de juiste isotoop deel te laten uitmaken van een slim gekozen radiofarmacon, beperkt men de schade aan gezonde cellen zoveel mogelijk. Tijdens deze behandeling wordt de patiënt als radioactief beschouwd en alles wat van hem afkomt eveneens.

Een ander specialisme is de radiotherapie. Bij radiotherapie worden kankercellen vernietigd met röntgen- of gammastraling. In tegenstelling tot bij de nucleaire geneeskunde wordt bij de radiotherapie gewerkt met uitwendige bronnen van ioniserende straling, of bronnen die wel inwendig worden toegepast maar die niet vrij in het lichaam kunnen bewegen.

Straling in de voedingsmiddelenindustrie

Een andere sector die gebruikmaakt van radioactieve straling is de voedingsmiddelenindustrie. Ziektekiemen in voedsel, zoals de salmonellabacterie, kunnen worden gedood door het voedsel bloot te stellen aan gamma- of röntgenstraling. Dit wordt doorstralen van voedsel genoemd.

Het doorstralen maakt voedsel veiliger en langer houdbaar. Het doodt bijvoorbeeld insecten en ziekmakende bacteriën. Doorstralen wordt ook gebruikt om het ontkiemen van groenten te vertragen, veroudering te vertragen of de sapopbrengst te verhogen. Doorstralen onder de juiste omstandigheden heeft geen negatieve invloed op de voedingswaarde van het voedsel. De stralingsenergie gaat door het voedsel heen, maar maakt het niet radioactief.

Het doorstralen van voedsel is op het moment toegestaan in meer dan 40 landen. Doorstralen wordt toegepast als andere, eenvoudiger manieren van conserveren niet toe te passen zijn. Zo worden kruiden doorstraald, omdat methodes als pasteuriseren of steriliseren respectievelijk niet effectief genoeg zijn en smaakverandering geven.

De voor doorstralen benodigde gammastralen worden meestal gegenereerd uit natuurlijke isotopen zoals Kobalt-60. Kobalt-60 ontstaat door bepaalde kernen te beschieten met neutronen. Inmiddels zoekt de industrie ook naar alternatieve bronnen vanwege prijsfluctuaties, vrees voor toekomstige beschikbaarheid, strengere wetgeving en het probleem van radioactief afval. De ontwikkeling van hoogenergetische elektronenversnellers maakt het sinds kort mogelijk om röntgenstralen te genereren uit zeer krachtige elektronenstralen.

Ook andere zaken worden doorstraald. Zo worden medische hulpmiddelen met straling gesteriliseerd, kunststoffen chemisch veranderd en krimpfolies gekrompen.

Straling in de industriële radiografie

Industriële radiografie is een manier om de conditie/integriteit van objecten zoals pijpleidingen te bepalen, zonder ze te hoeven beschadigen. Deze techniek werkt met behulp van röntgen- of gammastralen uit een Iridium-192 bron. De techniek wordt vooral ingezet bij het onderzoek van lasnaden in drukvaten en pijpleidingen. Met gammastralen wordt een soort foto gemaakt van de lasnaad. Hiermee kan worden vastgesteld of de lasnaad aan de gestelde kwaliteitseisen voldoet. De werking is gebaseerd op het verschijnsel van absorptie van gammastraling door materialen. Als gevolg van de straling op het materiaal wordt er een beeld op film verkregen. Deze methode wordt toegepast in onderzoeken naar de aanwezigheid van interne gebreken in lasnaden, gelaste verbindingen, gietstukken, bestanddelen van machines en diverse constructies.

Straling in de halfgeleiderindustrie

Silicium kan een perfecte halfgeleider zijn voor hoog-energetische elektrische toepassingen zoals windturbines, installaties op zonne-energie, hybride voertuigen en hogesnelheidstreinen. Het vergemakkelijkt efficiënt transport van elektriciteit over zeer lange afstanden. Maar daarvoor moet het silicium eerst worden ‘gedopeerd’. Met behulp van neutronenstraling wordt Neutronen Transmutatie Gedopeerd-silicium (NTD-silicium) gevormd.

Door het activeren van één kristal silicium in een halffabricaat wordt de elektrische weerstand naar een gewenste waarde verlaagd: stabiel Si-30 wordt radioactief Si-31 en vervalt daarna naar stabiel P-31. Dit P-31 (fosfor) is de ‘verontreiniging’ in het silicium, die zorgt voor de gewenste verandering in de elektrische weerstand.

Meer informatie?

Uzimet, de leverancier van loodproducten voor de Benelux, ontwikkelt stralingwerende oplossingen voor locaties waar veilig werken met ioniserende straling verplicht is. Wilt u meer weten over onze producten? Neem dan contact met ons op.

Bron: Arboportaal